Hacda Kadınların Durumu - Adeti, Seferi, İbadeti, Mahrem Şartı - 1

[vaizismail]

HACDA KADINLARIN DURUMU

Giriş   

Yükümlülük   

Yolculuk/ Mahrem Şartı   

İddet Bekliyor Olmama Şartı   

Kocanın İzni   

Yükümlülüğün Yerine Getirilişi   

Adet Geciktirme Girişimleri ve Allah Rasulü (as)ın Açıklaması   

Tedirginliğe Gerek Yok   

Adetli İken Tavaf Meselesi   

İbn Teymiyye’nin Görüşü   

Değerlendirme   

İrşad Hizmetleri   

Raporların Gösterdiği Gerçek   

Muhteva   

Haccın Kadınların Cihadı Olmasının Anlamı   

Hadislerde haccın kadının cihadı olarak nitelendirilmesinin anlamı nedir?   

Kadının İhram Simgesi Yüzünün Açık Olmasının Anlamı/Bir Deneme   

Sonuç   



HACDA KADINLARIN DURUMU


Dr. Ekrem KELEŞ-Cidde Başkonsolosluğu-Din Hizmetleri Ataşesi/Mekke-i Mükerreme



Giriş

Hac ibadetinin yerine getirilişi bakımından kadınların durumu anlatılırken, genellikle dile getirilen ilk cümle, bu ibadetin ifası açısından kadınlar ile erkekler arasında bir fark olmadığı şeklindedir.‘Ancak’ ile başlayan ikinci cümlede kadınların hac ibadeti esnasında erkeklerden farklı olduğu bazı hususlar anlatılır. Bu farklılıklara aşağıda değineceğiz.

Peygamber Efendimiz döneminden beri kadınlar, aktif olarak haccın yerine getirildiği her aşamada erkeklerle beraber bulunmuşlardır.  Kadın Allah Rasulü ile birlikte hac farizasını ifa etmiş, Peygamber Efendimize sorular sormuş ve Rasulullah (as) onlara haccın hükümlerini, özellikle de kadınlara özgü hükümlerini (adet durumu, ihram vb) açıklamıştır. Bugün kadınların haccına ilişkin olarak sahip olduğumuz malumat büyük ölçüde o zaman şekillenmiştir.

Hac ibadetinin diğer ibadetlerden çok farklı yönleri vardır. Bu farklılıklar daha ziyade yaşayarak anlaşılabilir. Bu bakımdan haccı yaşamayan onu iyi anlayamaz.

İlâhi bir sır olarak belki, haccın birleştirici rolü, hac esnasında her türlü ayrımcılığı ve imtiyazı eritip yok eder. Onun bu birleştirici işlevi içinde, hayatın bazı başka alanlarında pratik olarak kendini gösteren cinsiyet ayrımcılığı da yer bulamaz. Tavafta Kâbe’nin etrafında kadın erkek beraber döner. İbn Hişam, kadınları, erkeklerle birlikte tavaf yapmaktan men ettiğinde Atâ: “ Rasulullah (as)ın hanımları erkeklerle birlikte tavaf yapmışken nasıl kadınların, erkeklerle birlikte tavaf yapmasına engel olursun…?” diyerek bu uygulamaya karşı çıkmıştır.  

Kadın, hacta cinsiyeti ile değil bir insan olarak kişiliği ve kulluğu ile ön plana çıkar.  Kâbe’nin etrafında kadın, erkek, genç, yaşlı, amir, memur, işveren, işçi… İnsanlar hep birlikte haccın birleştirici rolü içinde erirler. Hatta günümüzde izdiham sebebiyle zaman zaman ortaya çıkan fiili bazı durumlar, hacta yer yer erkek kadın karışık olarak saflara durup namaz kıldırmaktadır insanlara. Bütün çabalara rağmen bu fiili durumu kimse değiştirememektedir. Haccın izdihamlı günlerinde kişi, annesi, kardeşi, kızı, eşi, halası teyzesi… mahremlerinden biri ile tavaf yaparken farz namaz için kamet getirilmekte ve herkes olduğu yerde namaza durmak mecburiyetinde kalmaktadır. Böyle bir fiili durum bulunmaktadır. Bu fiili durum, bir takım fıkhi kurallara uymasa da artık zaruret kapsamında işlerlik kazanmaktadır. Haccın kendine özgü işlevi, adeta burada fiili olarak zorunlu bir şekilde kendini hissettirmektedir.

Her türlü imtiyazın bir kenara bırakılıp takva azığıyla  çıkılması gereken bu yolculuğa kadın da takva azığını kuşanarak çıkar. Bu yolculukta onun heyecanı bir başkadır. Duyguları adeta bir çağlayana dönüşür. Hac ibadetinin her aşamasında toplumun yarısını oluşturan bir kesim olarak bulunur.  

Kadının hac ibadetini bilinçli ve huzurlu bir şekilde eda edebilmesi için hac öncesi ve hac esnasında eğitim ve irşat faaliyetlerinin büyük önemi vardır. Hacda kadınların durumuna ilişkin olarak üzerinde durulması gereken en önemli hususlardan biri kanaatimizce budur. Bu eğitim ve irşat faaliyetlerinde ibadetin yerine getirilişine ilişkin bilgilerin yanında yolculuk esnasında ve kutsal iklimde karşılaşılabilecek durumlar da anlatılabilecektir.

Diğer taraftan kadının yolculuğu, iskânı ve intikalleri ile ilgili organizasyonlara önemli görevler düşmektedir. Bu bağlamda da üzerinde durulması gereken pek çok husus bulunmaktadır.

Daha hazırlık ve kayıt aşamalarından başlamak üzere, ülkeden çıkıp dönünceye kadar hac yolculuğu yapan kitlelerin yarısını oluşturan kadınların intikallerde, tavafta, sa’yde, vakfelerde, ziyaretlerde ve Medine-i Münevver’de Hz. Peygamberi ziyaret sırasında karşılaştıkları kendilerine özgü önemli güçlükler bulunmaktadır. Bu güçlüklerin giderilebilmesi için neler yapılabileceği üzerinde de durulması gerekmektedir. Burada örnek olmak üzere Mescid-i Nebevî’de Ravza’da namaz kılabilmek için kadınların çektikleri sıkıntıyı ve yaşadıkları olumsuzlukları hatırlamak gerekir. Herhalde bunu ancak yaşayanlar anlatabilir.

Bu vesile ile şunu ifade edelim ki, Peygamber Efendimizin, kadınların erkeklerin üzerindeki haklarını ilan ettiği kutsal iklim, erkeklerin, kadınların üzerlerindeki hakları konusunda bir nefis muhasebesi yapmalarının tam zamanıdır.

Kadınları hacca elbisemizi yıkasın yemeğimizi yapsın anlayışı ile götürdüğümüz dönemlerin geride kaldığını düşünüyoruz. Ancak hala daha kadının hac organizasyonlarında, Allah’ın sorumlu bir kulu olarak hak ettiği konumda olmadığı endişesi taşıyoruz. Hac sırasında kadınlardan hizmet beklentisinin ortadan kaldırılması açısından organizelerin yemekli yapılması güzel bir tercihtir. Kadının, hac yaparken bu tür ilgileri zihninden silip atmış olarak hac yapabilmesi en doğal hakkıdır.

Akıldan, beceriden, göz açıklıktan ziyade duygu, ihlâs ve samimiyetin egemen olması gereken bir iklimde Allah’ın duygu bakımından erkeklerden daha ileri bir donanıma sahip kıldığı kadınlarımız, hiç şüphesiz hacda daha coşkulu bir buluşma yaşayabilecek durumdadırlar.

‘Hacda Kadınların Durumu’ gibi kapsamlı bir konunun ele alınacak pek çok yönü bulunmaktadır. Burada bunlardan yalnızca basit bazı kesitler sunmaya çalışacağız.

Önce bazı fıkhi meselelere bir göz atalım.



Yükümlülük

Fıkıh kitaplarımızda hac ibadetiyle ilgili yükümlülük şartları, genellikle iki kısımda incelenmektedir. Bunlardan birinci kısım, erkekleri ve kadınları birlikte ilgilendiren şartlardır. İkincisi ise yalnızca kadınları ilgilendiren şartlardır.

 Kadınları ve erkekleri birlikte ilgilendiren şartlar, bütün ibadetlerde olduğu gibi ibadet yükümlülüğü için gerekli olan Müslüman olmak, akıllı olmak, buluğa ermiş olmak üçlüsünün yanında hac için istitaat kavramı içinde değerlendirilebilecek bazı hususlardır. Bunlar genellikle yeterli mali imkâna sahip olma,  yol güvenliği, sağlıklı olma, haccı yerine getirebileceği zamana erişme ve bu zamanı bulma şeklinde ifade edilmektedir. Bunlar erkekler ve kadınlar için ortak yükümlülük şartlarıdır.

Bu genel şartların yanında kadına özgü olarak üzerinde konuşulan iki şart vardır: Hac yolculuğu için kadının yanında mahreminin bulunması ve kadının iddet bekliyor olmaması.

İhramdaki şekli farklılık ile özel günlerinde tavaf yapmaması bir kenara bırakıldığı takdirde hacda kadının konumuna ilişkin olarak fıkıh kitaplarımızda özellikle bu iki husus, ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır.

Bu şartlardan her ikisi de doğrudan hac ile ilgili değildir. Birincisi kadının yanında mahremi olmadan yolculuk yapıp yapamayacağı yolundaki tartışmadan kaynaklanmaktadır. İkincisi ise boşanmış kadınların, iddetlerini nikâh evinde bekleme zorunluluğuna ilişkin hüküm ve tartışmalarla ilgilidir.

Ayrıntılarına girmeden burada bu iki hususu kısaca hatırlamanın uygun olacağını düşünüyoruz.



Yolculuk/ Mahrem Şartı

Hanefi mezhebinde ve Hanbelî mezhebinde amel edilen görüşe göre kadının hac yolculuğuna çıkabilmesi için kendisine refakat edecek mahreminin bulunması şarttır. İlim adamlarından bir gurubun görüşü de bu doğrultudadır.  Kadının hac yolculuğunda yanında mahreminin bulunmasını şart koşan âlimler, mahremi ‘istitaât/güç yetirebilme’ kapsamında değerlendirmişlerdir.

Mahremden kasıt, kadının eşi veya nikâhı ebediyen kendisine haram olan kişilerdir. Buna göre diğer şartları taşımasına rağmen hacca beraberinde gidebilecek mahremi olmayan kadın, hac yolculuğuna gücü yetmeyenler kapsamında değerlendirilmiş olmaktadır.

Kadının hacca gidebilmesi için yanında eşi veya mahreminin bulunmasını şart koşan âlimler, seferîlikle ilgili olarak bir kadının beraberinde mahremi bulunmadan sefer mesafesi yolculuk yapmasını yasaklayan hadisleri esas almışlardır. Bu hadislerden bazıları şunlardır:

Ebû Hüreyre (ra)dan rivayet edildiğine göre Resûlullah (as) şöyle buyurmuştur:

“Allah’a ve âhiret gününe inanmış bir kadının, yanında mahremi olmadan bir gün bir gecelik yolculuğa çıkması helâl olmaz. ”

İbni Abbas(ra)dan rivayet edildiğine göre Resûlullah Resûlullah (as):  “Bir erkek, yanında mahremi olmayan kadınla yalnız kalmasın; hiçbir kadın da yanında mahremi bulunmaksızın (tek başına) yolculuğa çıkmasın” buyurdu. Bunun üzerine bir sahâbî:  “Ey Allah’ın Resulü! Karım hac için yola çıkmak üzere, ben de falanca savaşa katılmak için yazıldım” dedi. Bunun üzerine Resûlullah (as):  “Git, karınla birlikte haccet!” buyurdu.

Ebu Salih’in Ebu Said’den rivayetine göre de Rasulullah (sav) şöyle buyurmuştur:

“Bir kadın, üç günlük veya daha fazla bir yolculuğa ancak bir mahremi ile çıkabilir.”

Nafi de İbn Ömer (ra) dan Rasulullah (sav) in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir:

‘Allah’a ve Ahiret gününe iman etmiş bir kadının, yanında mahremi olmadan üç gün veya daha fazla sürecek bir yolculuğa çıkması helal olmaz.’

Bu âlimlere göre üç gün üç gece süren bir mesafede ikamet eden bir kadının, hacca gidebilmesi için yanında eşinin veya bir mahreminin bulunması gerekir. Bu süreden az olan bir mesafede ikamet eden bir kadına haccın farz olması için yanında eşi veya mahreminin bulunması şart değildir.

Bazı âlimler ise, güvenlik açısından bir tehlike olmadığı sürece kadının hac yolculuğunun caiz olabilmesi için beraberinde mahreminin bulunmasını şart görmemektedirler. İmamı Ahmet’ten de farz olan hacda mahremin şart olmadığına dair bir rivayet vardır.

Bu görüş, İbn Sirin, İmamı Malik, Evzai, ve Şafii’nin görüşüdür.

Bu çerçevede Şâfiî ve Malikî mezheplerine göre kadına haccın farz olabilmesi için, yanında eşinin ya da bir mahreminin bulunması şart görülmemektedir. Kadın güvenilir bir gurup kadınla birlikte hacca gidebilir. Hatta İbn Sirin’in: ‘Müslümanlardan bir adam ile birlikte hac yoluculuğuna çıkabilir. Bunda bir beis yoktur’ dediği aktarılmaktadır.  

İmamı Malik,  kadınlardan bir topluluk ile beraber, Şafii, güvenilir hür bir kadın ile Evzai, adil bir topluluk ile çıkabileceğini söylemiştir.

Kadının, yanında mahremi olmadan hacca gidebileceği görüşünde olan âlimler,  Ömer b. Hattab (ra) ın, son haccında Hz. Peygamberin hanımlarının hac yapmasına izin vermesini ve yanlarında Osman b. Affan ve Abdurrahman b. Avf (ra) ı göndermesini delil göstermektedirler. Buna göre, Hz. Ömer, Hz. Osman, Abdurrahman b.  Avf ve Hz. Peygamberin hanımları(ra), bu hususta ittifak etmiş demektir. Diğer sahabiler de buna karşı çıkmamışlardır.

Bu hususta başka deliller de ortaya konmuştur. Bunlardan biri de Şeyhayn’ın Adi b. Hatim’den merfu olarak rivayet ettiği şu hadistir:

"Çok yakın bir gelecekte bir kadın tek başına beraberinde kimse olmadan Hîre'den çıkacak (hiçbir zarar görmeksizin) gidip Ka’be'yi tavaf edecektir"

 Bu hadis yalnızca bu olayın vuku bulacağını değil, aynı zamanda bunun caiz olduğunu da gösterir. Çünkü bu hadis böyle bir durumu övme ve İslam’ın şiarının yükseleceğini açıklama bağlamında söylenmiştir. Dolayısıyla cevaz göstergesi olarak alınmaktadır.

Zamanımızda tercih edilen görüş genellikle bu doğrultudaki yaklaşımlardır.

Bu konuda Yusuf Karadavi özetle şöyle söylemektedir: Bu hususta İslam Dininde öteden beri süregelen asıl, kadının yanında mahremi olmadan yolculuğa çıkmamasıdır. Bu hüküm, bazılarının zannettiği gibi, kadına karşı bir su-i zan değil, kadının itibarını korumaya yönelik ihtiyati bir hükümdür. Fakat hac yolculuğunda kendisine refakat edecek mahrem bulamaz, bunun yerine yanlarında gidebileceği emin erkekler veya güvenilir kadınlar bulur veya yol güvenli olursa, yolculuğuna bir engel yoktur. Özellikle de zamanımızda yolculuk, geçmiş dönemlerdeki gibi tehlikelerle dolu değildir. Gemiler, uçaklar, otobüsler gibi toplu taşım araçları vasıtasıyla yapılmaktadır.

Kadının yanında mahremi olmadan sefere çıkmasının haram olduğunu gösteren rivayetlerin bir kısmında belli bir süre konmamıştır. Bazılarında ise değişik süreler vardır: Bir günlük yol, üç günden fazla yolculuk, iki günlük yol, üç mil, bir berid(konak), üç gün vb…

Diğer taraftan kadının yolculuğuna ilişkin bir kısmı zaruret kapsamında değişik hükümler de verilmiştir. Kadının Dâru’l-harpten hicret ederken, borcunu ödemek için, vediayı geri vermek üzere, nüşûzdan vazgeçmek için tek başına yolculuk yapabileceği, genellikle ortak olarak dile getirilen görüşlerdendir. Bazı âlimler ise,  yaşlı kadının mahremsiz olarak sefere çıkmasının caiz olduğunu, çoğunluk ise genç hanımların ancak mahremi ile çıkabileceğini söylemişlerdir.  

Kadının yanında mahremi olmadan yolculuğa çıkmasına ilişkin hadislerin bir bütün olarak ele alınması durumunda bunların büyük ölçüde kadının güvenliğine yönelik olduğu sonucu ortaya çıkmaktadır. Fakihlerin bu husustaki içtihatları da aynı hedefe yöneliktir. Bu durumda söylenebilecek olan şey şudur: Özellikle genç hanımların, yolculuğa çıkarken yanlarında mümkün mertebe mahremlerinin bulunmasına dikkat etmeleri kendi güvenlikleri açısından önem taşımaktadır. Fakihlerin bu husustaki duyarlılıklarının göz ardı edilmemesi gerekir. Ancak zaruret ve ihtiyaç durumlarında güvenliğin bulunması şartıyla yolculuk yapabilecekleri hususu da günümüzde çok tartışılan ve artık belli bir görüşün oluştuğu bir husustur. Bu bakımdan bu konu üzerinde fazla durmak istemiyoruz.

İslam âlimlerinin büyük çoğunluğu mahremi, eda değil de yükümlülük şartı olarak kabul etmektedir. Buna göre, diğer şartları taşısa bile, eşi veya mahremi olmadığı zaman, kadına hac farz olmamış sayılacaktır.



İddet Bekliyor Olmama Şartı

Kadının haccı konusunda fıkıh kitaplarımızda üzerinde durulan hususlardan biri de hac yolculuğuna çıkabilmesi için kadının iddet bekliyor olmaması şartıdır. Bu şart da doğrudan hac ile ilgili değil, kadının boşanma durumuna bağlı bir hükümden dolayıdır.

Bu hususta fıkıh kitaplarımızdaki değerlendirmeler özetle şöyledir:

Kadına haccın farz olması için aranan şartlardan biri de kadının -talak veya vefat hangi türü olursa olsun- iddet bekliyor olmamasıdır. Bulunduğu memleketin insanları hacca giderken kadın, iddet bekliyor olursa kendisine hac farz olmaz. Çünkü Allah Teâla iddet bekleyen hanımların evlerinden çıkarılmamalarını ve kendilerinin de çıkmamalarını istemektedir.

Bu hükmün dayandırıldığı nas, Talak suresi 1. ayet-i kerimesidir. Ayetin meali şöyledir:

 ‘Ey peygamber! Kadınları boşamak istediğinizde onları iddetlerini dikkate alarak (temizlik halinde) boşayın ve iddeti sayın. Rabbiniz Allah’a karşı gelmekten sakının. Apaçık bir kötü davranış sergilemeleri dışında onları (bekleme süresince) evlerinden çıkarmayın, kendileri de çıkmasınlar. Bunlar Allah’ın sınırlarıdır. Kim Allah’ın sınırlarını aşarsa, şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Bilemezsin, olur ki Allah, sonra yeni bir durum ortaya çıkarır.’  

Ayet-i kerimenin zahiri, kocadan, kadını evden çıkarmamasını istemekte, kadından da evden çıkmamayı. Genelde fakihler, ayette geçen ‘Evlerinden çıkarmayın’, ‘Kendileri de çıkmasınlar’ şeklindeki emirleri esas alarak iddet bekleyen hanımların, iddet süresince hacca gidemeyecekleri içtihadında bulunmuşlardır.

Bu ayet ayrıca, iddet içerisinde olduğu sürece kadının sükna hakkının sabit olduğunu göstermektedir. Çünkü Allah’ın boşanan kadınların çıkmamalarını emrettiği evler, boşamadan önce kaldıkları evlerdir. Kadına iddet süresince bu nikâh evinde kalması emredilmektedir.

Hanefi mezhebine göre, ric’î talakta erkek, rucua şahit tutmadıkça kadını sefere götüremez. Hanefi âlimleri kadını iddette seferden menetmektedirler.

Talakı ric’îde kadının nafakasının ve süknasının erkeğin sorumluluğu olduğu ve erkeğin kadını iddet müddetince evden çıkarmasının caiz olmadığı hususunda ilim adamları arasında herhangi bir hılaf yoktur…   Kadının da kocanın üzerindeki hakkından dolayı açık bir zaruret olmadıkça iddet süresince nikah evinden çıkması caiz görülmemektedir. Çıkarsa günahkâr olur, iddet devam eder. Bu hususta ric’î talak ve bain talak aynıdır. Bu, kocanın neslini korumak içindir. Evlerin kadınlara izafe edilmesinin anlamı budur.

Ayet-i kerimeden iddet beklemekte olan hanımların evlerinden çıkmayacakları hükmünü istinbat eden fakihler, bu çerçevede vefat iddeti bekleyen hanımların da hacca gidemeyeceğini söylemektedirler. Buna göre eşi ölen kadının evinde beklemesi farzdır.  Bu farz, hac görevine tercih edilir. Çünkü hacca gittiğinde bu farz yerine getirilmemiş olur. Hacca daha sonra da gidebilir. Fakat bu iddetin ancak o vakitte yerine getirilmesi mümkündür. Abdullah b. Omer ve Abdullah b. Mes’ûd (ra), iddet bekleyen hanımları ihrama girme yerlerinden geri çevirmişlerdir.  

Burada dikkat çekici bir husus Hanbeli mezhebinin görüşüdür. Hanbelî mezhebine göre, kadın vefat iddeti beklerken hacca gidemez ise de bain talak iddeti beklerken gidebilir. İmam Ahmed bunu açıkça belirtmiştir. Demiştir ki: Bain talakta gidebilir. Çünkü evden ayrılmamak ve evde kalmak vefat iddetinde farzdır. Bu bekleme, hacdan öne alınır, çünkü bunun vakti geçer. Bain talakta ise evde bekleyiş farz değildir.  

Ric’i talak ise zaten nikâhı ortadan kaldırmaz. Kadın iddet süresince kocasının eşidir. Ric'î boşamada, kadın bütünüyle boşanmış sayılmaz. Eşiyle aralarındaki nikâh bağı bir bakıma devam etmektedir. Eşi her zaman bu boşamadan vazgeçebilir. Bu sebeple kadının evinde beklemesi gerekir. Konu ile ilgili ayetin sonundaki, لا تدري لعل الله يحدث بعد ذلك امرا "Bilemezsin, olur ki Allah, sonra yeni bir durum ortaya çıkarır"  şeklindeki ifade, erkeğin eşine iddet içerisinde her zaman dönebileceğine, bu sebeple kadının evinde beklemesi gerektiğine işaret etmektedir.

Ayet-i kerime dikkatle incelendiğinde birkaç husus belirgin bir şekilde kendini göstermektedir:

Birisi, iddet süresince kadının sükna hakkı.. Bunu kocanın sağlaması gerekiyor. (Evden çıkarmama emri öncelikle buna yönelik değil mi?)

İkincisi, bu sürede kadının hamile olup olmadığının ortaya çıkması ve kocanın neslinin korunması, vefat iddetinde kocanın hatırasının korunması ve hıdad.

Üçüncüsü, ric’î talak ile boşamada tekrar bir araya gelme ve durumun telafi edilmesi ihtimali. Çünkü kadının boşanma sonrası bekleme döneminde kocasının evinde tutulmasının hikmeti, tekrar birbirlerine dönmelerine bir fırsat oluşturmaktır. Sevgi ve şefkat duygularını yeniden harekete geçirmektir. Birlikte geçirdikleri günlerin anılarını tazelemektir. Şöyle ki bu dönemde koca boşanma gereği kadından uzak durur ama gözlerinin önünde dolaşır. Bu durum her ikisinin de duyguları üzerinde derin etki bırakır.  

Ayeti kerime iddet bekleyen hanımların evlerinden çıkmamaları hususunda açıktır. Ayet boşama iddetine ilişkin olmasına karşın, İmam Ahmed belirttiğimiz gibi bain talakta iddet süresi içerisinde kadının hacca gitmesini caiz görmüştür.

Bu meselenin konumuzu ilgilendiren güncel yönü, sözgelimi kur’a ile hacca gitme hakkı elde etmiş kadının bu fırsatı değerlendirmesi açısından önem arz etmektedir. Belki bir daha bu fırsatı elde edemeyebilir. Bu durumda kadının hakkı gelecek yıllar için saklanacak mıdır? Böyle bir imkân olmaması durumunda hacca gitmesine cevaz mı verilecektir? Mesela Mecmau’l-Fıkhi’l-İslâmî dört mezhebin görüşü doğrultusunda bu konumdaki kadına haccın farz olmadığı, dolayısıyla kocası ölmüş kadının vefat iddeti sırasında hacca gidemeyeceği doğrultusunda fetva vermektedir.   Zahirilere göre, kocası ölmüş bulunan, üç talak ile boşanan veya talakının sonuncusu verilen kadın, istediği yerde iddet bekleyebilir, iddet süresi içerisinde hac yapabilir ve dilediği yere seyahat edebilir.  İbn Abbas’ın “Yüce Allah: ‘dört ay on gün iddet bekler’ demiştir, evinde iddet bekler dememiştir. Dolayısıyla istediği yerde iddet beklesin” dediği rivayet edilmektedir.  Bu hususta Şeyh Atıyye es-Sakar gibi bazı ilim adamları da Hz. Aişe (ra)nın kız kardeşi Ümmu Gülsum’un kocası Talha öldürüldüğü zaman vefat iddeti sırasında Hz. Aişe ile birlikte umreye gitmesi ve bu doğrultuda fetva vermesi  örneğinden hareketle bu konumdaki bir hanımın hacca gidebileceği yolunda cevap vermektedirler.

Ayet-i kerimelerin devamı, evden çıkarılmamaları, kendilerinin de çıkmamaları yolundaki emrin daha çok ric’î talak ile boşanmış olan hanımları ilgilendirdiği imajı veriyor. Çünkü ‘Belki Allah bütün bunlardan sonra yeni bir durum ortaya çıkarır’ ifadesi, ‘Tekrar bir araya gelmeleri için bir karar değişikliği meydana gelebilir. Göz önünde olunca bu durum geri dönüşü daha kolaylaştırır ve teşvik eder’ mesajı vermektedir.

Sahihaynda anlatıldığına göre kocası üçüncü talakı ile de boşadığı zaman Rasulullah (as) Fatıma bint Kays’ın evinden ayrılarak başka bir yerde iddet beklemesine izin vermiştir. Mervan, Fatıma bint Kaysa,  Kubeysa b. Züeyb’i göndererek bu hadisi sordurmuş, o da hadisi anlatmış, bunun üzerine Mervan: ‘Bu hadisi, sadece bir kadından duymuş olduk. İnsanları üzerinde bulduğumuz hatadan uzak uygulamayı (ısmeti) alacağız(tercih edeceğiz)’ demiş, bu söz kendisine ulaşınca Fatıma bint Kays: ‘Aramızda Kur’an hakemdir. Allah Azze vecelle şöyle buyuruyor: لا تدري لعل الله يحدث بعد ذلك امرا Bu ric’i talakla ilgilidir. Üç talaktan sonra yeni hangi durum ortaya çıkacak?’ demiştir.

Ayeti bu hanım sahabinin tefsiri doğrultusunda anladığımız zaman, evden çıkarılmama ve çıkmama durumu ric’i talakla ilgilidir. Çünkü boşayan kişide karar değişikliği olabilir. Evde olduğunda her zaman konuşma görüşme imkânı vardır. Birbirlerini görürler yeni bir durum ortaya çıkabilir. Ancak bain talakta geri dönüş söz konusu olmayacağı için evde kalmasının bu anlamda bir yararı olmayacaktır. Onun için evde kalma iddet süresince geçiminin garanti edilmesi, iaşe ve ibatesinin sağlanmasına yöneliktir.

Bain talakta da kadının evden çıkamayacağını söyleyen fakihler, bu hanım sahabinin olayını kendine özgü şartlardan dolayı böyle olmuştur şeklinde yorumlamakta ve bunu bir istisna olarak değerlendirmektedirler.

Bu hususta fıkıh kitaplarımızda yer alan ve iddet bekleme durumunun hac yolculuğu esnasında meydana gelmesi halinde nasıl hareket edileceğini anlatan.  ayrıntılara pratik yararı olmadığı için girmiyoruz.

Sonuç olarak fakihlerin çoğunluğuna göre iddet bekleyen kadın da bu konumda hac ile yükümlü değildir.

Genel yükümlülük şartlarının yanında kadınlara özgü şartları da taşıyan hanımlara hac farz olur. Bunlardan biri eksik olsa bizzat kendisinin hac yapması farz olmadığı gibi vekil göndermesi veya vasiyette bulunması da gerekmez. Ancak bu şartları taşıdığı halde hacca gitmez de daha sonra hacca gitme imkânı bulamazsa sorumlu olur, hac borcu üzerinden düşmez. Bu takdirde meşru bir mazeretle bizzat kendisi gidemezse yerine vekil göndermesi veya vekil gönderilmesini vasiyet etmesi gerekir.





Kocanın İzni

Hac ibadetini eda etmek isteyen eşine elinden gelen desteği vermek, imkân var ise kendisine refakat etmek, imkânı yoksa onun hac yapmasına gönül hoşluğu ile izin vermek, İslam’ın eşler arasında öngördüğü iyi ilişkilerin bir gereğidir. İbn Hazm’a göre kocanın, eşi ile birlikte hac yapması farzdır. Eğer yapmaz ise Allah’a karşı gelmiş olur.

Şayet koca eşinin hacca gitmesine izin vermezse ne olacaktır?

Bu durumda genel kural şudur: Farz olan hacda kadının kocasının iznini alması müstehaptır. İzin verdiği takdirde izni ile, izin vermediği takdirde ise izinsiz olarak hacca gider. Çünkü erkeğin eşini farz olan hacdan menetme hakkı yoktur. Çünkü hac, (şartlarını taşıyan) kadına farz bir ibadettir. Halika isyan olan yerde mahlûka itaat yoktur. Namazı ilk vaktinde kılma hakkı olduğu gibi kadının hac vazifesini eda etmek için de onu bir an önce yerine getirme hakkı vardır. Güvenlik ve benzeri gerekli şartlar var ise, erkeğin bu hususta onu engelleme hakkı yoktur. Nezredilen hac da bu kapsamdadır. Çünkü bu da farz olan hac gibi vaciptir. Fakat erkeğin nafile hacca engel olma hakkı vardır. Bu husustaki delil, malı olan evli bir kadına kocasının izin vermemesine ilişkin olarak Dârekutnî’nin İbn Omer (ra)dan rivayet ettiği şu hadistir: “Kadın, ancak kocasının izni ile gidebilir.”  Ancak her halükarda hac yolculuğunun eşler arasında istişare ve rıza ile kararlaştırılması, İslam’ım güzel ahlâk ilkelerinin bir gereğidir.

Burada belki mukabil olarak erkeğin de hacca giderken eşinin muvafakatini almasının müstehap olacağını söyleyebiliriz. Çünkü hac yolculuğu ibadet yolculuğudur. Yolculuğa çıkmadan önce kişinin çevresindeki insanlarla helalleşmesi müstehaptır. Helalleşeceği insanlar içinde eşi, ilk sıralardadır.



Yükümlülüğün Yerine Getirilişi

Hac ve umrenin yerine getirilişi açısından kadınlarla erkekler arasında bir fark yoktur. Ancak , kadınlar için erkeklerde olduğu gibi özel bir ihram kıyafeti söz konusu değildir. Elbise, başörtüsü, çorap, ayakkabı gibi her zaman giydikleri kıyafetlerini giyerler. Yalnızca yüzlerini örtmezler. Kadının ihramı yüzündedir.

Bir de erkeklerin yaptığı gibi telbiye, tekbir, tehlil, salâvat okurken ve dua ederken seslerini yükseltmezler. Tavafta hızlı ve çalımlı yürüyerek “Remel”, Sa’yda da yeşil direkler arasında koşar adımlarla yürüyerek “Hervele” yapmazlar. Erkeklerdeki gibi özel ihram kıyafetleri olmadığı için kadınlarda ıztıba söz konusu değildir.

İzdiham olan yerlerde mümkün olduğu kadar erkeklerin arasına girmemeye özen gösterirler. Özellikle namaz kılarken, erkek safları arasında kalmayıp kadınlara ait yerlerde namaz kılarlar.

Adetliyken ihrama giren veya ihrama girdikten sonra adet görmeye başlayan kadınlar, tavafın dışında haccın bütün menasikini yerine getirirler. Haccın rüknü olan ziyaret tavafını yapmak üzere temizleninceye kadar Mekke-i Mükerreme’de beklerler.

Adetliyken ihrama giren ve ihrama girdikten sonra adetleri bitmeden Arafat’a çıkmak durumunda kalacak hanımlar daha baştan ihrama girerken İfrad haccına niyet etmelidirler.”

İhramdan çıkmak için saçlarını dipten tıraş etmezler, uçlarından biraz keserler.

Özel durumları sebebiyle kudum tavafını terk etmelerinden dolayı bir şey gerekmez.

Yine özel durumları sebebiyle farz olan ziyaret tavafını eyyâm-ı nahrdan yani bayramın ilk üç gününden sonra yapmalarından dolayı (İmma Ebu Hanife’ye göre de) herhangi bir ceza gerekmez.

Aynı şekilde bu özel halleri sebebiyle vedâ tavafını terk et¬mekle de kendilerine ceza gerekmez. Hayızlı ve nifaslı kadınlara sader tavafı yoktur. Çünkü Peygamber Efendimiz (as) hayızlı hanımlara bunun terki hususunda ruhsat vermiş ve yerine bir şey ikame edilmesini emretmemiştir.

Uygulamada kadınların erkeklerden farklı oldukları hususlar, fıkıh kitaplarımızda bu şekilde ifade edilmektedir.



Adet Geciktirme Girişimleri ve Allah Rasulü (as)ın Açıklaması

Fıkhî ayrıntılar bir kenara bırakıldığı takdirde aslında kadının hacda nasıl hareket edeceği, Allah Rasulü (sas)in Hz. Aişe validemize ifade buyurduğu açıklamada son derece net ve basit bir şekilde ortaya konmuştur.

Allah Rasulü (sas) ihrama girdikten sonra özel günleri başlayan Hz. Aişe validemize, tavafın dışında Haccın diğer menasikinin hepsini yapmasını söylemiştir. Ona "…Diğer hacılar ne yapıyorlarsa sen de aynısını yap, fakat temizleninceye kadar Kâbe’yi tavaf etme."  demiştir.
    Hz. Peygamberin bu son derece açık ifadesi, kadınlar açısından hacda problem gibi görülen özel günlerin, problem olmaktan nasıl çıkarıldığını göstermektedir. Tavafın dışında haccın diğer menasiki tamamen eda edilecek, tavaf ise özel günler geçince yapılacaktır. Bu husus bu derece açık bir şekilde bizzat Peygamber Efendimiz tarafından ortaya konmuş olmasına rağmen, kadınların haccına yardımcı olmak adına devreye sokulan adet geciktirici ilaç kullanma gibi yöntemler, faydadan ziyade zarar getirmektedir.

Güya tedbir olarak devreye sokulan bu tür girişimler, kadını her şeyden önce bir panik havasına sokmakta ve psikolojik olarak olumsuz yönde etkilemektedir. ‘Başlayıverirse!’ gibi bir tedirginlik içerisinde kadın, ibadetin hazzını tam olarak yaşayamamaktadır. Kimi zaman bu psikoloji ile kadının sağlığı bile alt üst olabilmektedir. Bu bakımdan ömründe bir defa gelebildiği bu kutsal yolculukta kadının özel günleri sebebiyle bir panik havasına sokulması çok yanlıştır.

Böyle bir yönlendirme ile doğal gidişe yapılan müdahale, özel günlerin seyrini bozmakta, adet düzensizleşmekte, kadın bu sefer ne yapacağını bilemez hale düşmekte ve psikolojik olarak yaptığı ibadette eksiklik meydana getirdiği gibi bir halet-i ruhiye içine düşmektedir. Bu tür yönlendirmelerin veya yönelişlerin yanlışlığı uygulamalarda binlerce tecrübe ile de ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla burada yapılacak tek şey, kadınlardaki bu doğal durumun doğal seyrine bırakılması ve kadının, Hz. Peygamber (as)ın emrettiği şekilde tavafın dışında diğer menasiki eda edip tavafı sonraya bırakmasıdır. Bunun dışında yapılacak herhangi bir müdahale ve yönlendirme ibadetin normal seyrinde sıkıntılara yol açmakta ve bazen bunun sonucu olarak bir dizi hata yapılabilmektedir.



Tedirginliğe Gerek Yok

Tedirginlik veya rahatsızlık duymaya hiç gerek yoktur. Hz. peygamberin ifadesiyle elinde olmayan bu doğal durumdan dolayı kadının ibadetinde bir eksiklik söz konusu olmayacaktır. Şu halde yapılacak şey, bu tabii olayı doğal seyrine bırakmaktır. Tavafın dışında haccın diğer menasikini yerine getirip tavafı ertelemektir. Günümüzde hac organizasyonları zaten bu durumda olan hanımlar için gerekli tedbirleri almaktadır.

Her ne kadar bazı fetva kurulları âdeti geciktirmek için ilaç kullanmanın cevazı doğrultusunda fetvalar verseler de  burada Şa’râvî rahmetlinin, Ramazanda oruç tutabilmek için ilaç kullanarak âdeti engellemenin yanlışlığını anlatan fetvasını hatırlamakta yarar vardır. Ona göre bu, Allah’ın kadına verdiği ruhsatı reddetmek ve insanın doğal yapısını değiştirmeye çalışmaktır. Böyle bir şey irtikâp edilmemelidir. Bunu irtikâp etmek Allah’ın emrine muhalefet etmek anlamına gelir.  

Bu vesile ile uygulamaya yönelik bazı fıkhî ayrıntıları da hatırlamakta yarar vardır:

Hayız ve nifas halindeki bir kadın kudüm veya umre tavafını yapmadan Arafat'a çıkmak ve vakfe yapmak zorunda kalırsa;

a) İfrad haccı yapmak üzere sadece hac için ihrama girmişse, temizlendikten sonra ziyaret ve veda tavaflarını yapar. Sünnet olan kudüm tavafının terkinden dolayı bir şey gerekmez; haccı tamam olur.

b) Temettu‘ haccı yapmak üzere sadece umre için ihrama girmişse, Hanefîler'e göre Arafat'a çıkarken hac için niyet ve telbiye yaparak umre ihramını iptal eder. Hacdan önce umre yapmadığı için ifrad haccı yapmış olur; şükür kurbanı kesmesi gerekmez. Hacdan sonra iptal ettiği umreyi kazâ eder ve iptal ettiği için ceza kurbanı keser.

Diğer mezheplere göre hac için niyet ve telbiye yapmakla umre ihramı bozulmaz, hac ihramı ile birleşmiş sayıldığından kırân haccı yapmış olur ve kırân hedyi kesmesi gerekir. Fakat hacdan sonra önceden yapılamayan umrenin kazâsı için ayrıca tavaf ve sa‘y gerekmez. Hac için yapılan tavaf ve sa‘y umre için de yeterli olur.

c) Kırân haccı için ihrama girmişse, Hanefîler'e göre, umre tavafından önce Arafat’ta vakfe yapmakla umresi bozulmuş sayıldığından ifrad haccı yapmış olur. Şükür kurbanı kesmesi gerekmez. Fakat hacdan sonra bozulan umreyi kazâ eder ve bozduğu için bir ceza kurbanı keser. Diğer mezheplere göre, umre tavafını yapmadan Arafat'ta vakfe yapmakla umre bozulmuş olmaz. Yapılan hac yine kırân haccı olur ve şükür kurbanı kesmek gerekir. Hacdan sonra, önceden yapılamayan umrenin kazâsı için ayrıca tavaf ve sa‘y gerekmez. Hac için yapılan tavaf ve sa‘y umre için de yeterli olur.

Bu konudaki fıkhi hükümler ve uygulamada kadınların farklı olduğu hususlar özetle bunlardır. Burada üzerinde durulması gereken en önemli mesele, kadının adetli iken Kâbe’yi tavaf etmesi meselesidir. Şimdi Bu husustaki değerlendirmelere bir göz atalım.



Adetli İken Tavaf Meselesi   

Tavafın sahih olması için, İmam Ahmed’ten meşhur olan görüşe göre taharet şarttır. (Hades-i asğar ve ekber) İmamı Malik ve Şafii’nin görüşü de böyledir. İmamı Şafii, kadının adetli iken namaz kılamamasına, Hz. Aişe’nin kadının adetli iken temizleninceye kadar tavaf yapmaması hadisini de delil olarak göstermektedir.

Hanefi mezhebine göre hadesten, cünüplükten, hayızdan ve nifastan taharet, tavafın caiz olması için şart değildir.  Ancak tavafta hadesten taharet vaciptir. Dolayısıyla taharet olmadan yapılan tavaf caizdir. Şu kadar var ki, hadesten  taharet tavafın vaciplerinden olduğu için, eğer hadesten taharet bulunmadan tavaf yapılmışsa, Mekke-i mükerreme’de olunduğu sürece tavafın taharet üzere bulunarak iadesi vaciptir. Tavafı iade ettiği zaman eksik giderilmiş olur ve eksikliğin bu şekilde telafisi daha kusursuzdur. Çünkü iade, eksikliğin kendi türü ile giderilmesini sağlar. Bir şeyi kendi türü ile telafi etmek daha iyidir.

Tafavı abdestli olarak iade ettiği zaman, eğer daha önce abdestsiz tavaf etmiş idiyse, ister Eyyamı nahırde(bayramın ilk üç gününde) iade etsin ister daha sonra, herhangi bir şey gerekmez.  Fakat iadesini yaptığı tavafı cünüp olarak yapmış idiyse bakılır: İade eyyamı nahırde gerçekleşmişse bir şey gerekmez. Çünkü vaktinde iade etmiş olmaktadır.  Fakat eyyamı nahırden sonra iade etmişse, dem gerekir. Bu, İmam Ebu Hanife’ye göredir. Cünüp olarak tavaf etmiş olduğu halde tavafı iade etmeden memleketine dönmüş ise, Mekke’ye geri dönüp taharet üzere tavafı iade etmesi gerekir. Tavafı vaktinden sonraya yani eyyamı nahırden sonraya bıraktığından dolayı da dem gerekir. Mekke’ye dönmez de bir bedene gönderirse bu da yeterlidir. Abdestsiz olarak (hadesi asgar üzere) tavaf yapıp tavafı abdestli olarak iade etmeden memleketine döndüğü takdirde ise, şayet Mekke’ye dönüp tavafı taharet üzere yaparsa caizdir. Mekke’ye bir dem gönderip orada kestirirse bu da caizdir ve bu daha faziletlidir. Çünkü abdestsiz yapılan tavaftaki eksiklik daha hafiftir. Ceza kurbanının Mekke’de kesilip fakirlere dağıtılmasında fakirlerin yararı vardır.

Hayızlı olarak tavafın hükmü,  bu şekildedir.(hades-i ekber ile tavaf yapanın hükmü gibidir.)

Zahirilere göre abdestsiz olarak beyti tavaf caizdir. Nifaslı hanımların tavaf yapmaları da caizdir. Tavaf yalnızca hayızlıya haramdır. Çünkü Rasulullah (sas) Müminlerin annesi Aişe (ra)yı, hayız olunca beyti tavaftan men etmiştir. Esma bint Umeys Zülhuleyfe’de doğum yapmış, Rasulullah (sas) ona gusül yapmasını ve hacca niyet etmesini emretmiştir. Onu tavaftan men etmemiştir.



İbn Teymiyye’nin Görüşü

   ‘Hayızlı kadının Kâbe’yi tavaf etmesi hususunda İbn Teymiyye’nin yaklaşımı üzerinde ayrıca durmak gerekiyor. İbn Teymiyye de herhangi bir zaruret olmadıkça kadının adetli iken Kabe’yi tavaf etmemesi gerektiği hususunda cumhur ile aynı kanaattedir. Fakat o Hanefi mezhebinde olduğu gibi bu halde tavaf yaptığı takdirde kadının bu tavafının geçerli olacağını söyler. Hanefilerden farklı olarak da bunu kafilesinin beklememesi gibi bir zaruret sebebiyle yaptığı zaman kadına ceza gerekmeyeceği kanaatindedir. Dolayısı ile onun görüşünün ayrıca ele alınmasının isabetli olacağını düşünüyoruz.

Hayızlı kadının tavafı hususunda İbn Teymiyye’nin görüşü şöyledir:

Hayızlı kadın, hac menasikinden güç yetirebildiğini yapar, yapmakta aciz kaldığı kısımlar ise sakıt olur. Dolayısıyla kadın temiz halde yapma imkânı bulamadığı zaman adetli halde ziyaret tavafını yapar. Tıpkı ihrama girerken gusül yaptığı gibi, bu halde iken tavaf yapacağı zaman da gusül yapması uygun olur. Hatta bu konumda gusül yapması, ihrama girerkenkinden daha önceliklidir. Tavafa gideceğinde akıntı olmaması için gerekli tedbiri alır ve gider tavafını yapar.  Bu hususu ele alan nasların ve benzer temel kuralların gösterdiği budur. Bunda temel kurallara bir aykırılık yoktur.

‘Hayızlı kadın, tavafın dışında hac menasikinin tamamını yapar.’ Hadisi gibi naslar, tavaf için taharetin farz olduğunu göstermektedir. Tıpkı Hz. Peygamber (sas)in  ‘Birinizin abdesti bozulduğu zaman, abdest alana kadar namaz kılmasın’ Hadisi ve benzerlerinde olduğu gibi bunlar, mutlak olarak farziyyeti gösterir. Malumdur ki ‘Gücünüz yettiği kadar Allah’a karşı takva sahibi olun’ ayetinde olduğu gibi bütün bunların farz oluşu, güç yetirebilme şartına bağlıdır. Allah Rasulü (sas) şöyle buyurmuştur: ‘Size bir şey emrettiğim zaman, onu gücünüz yettiği kadar yerine getirin’

Diğer taraftan tavafta taharet, nihayet şarttır. Malumdur ki namazda şart oluşu, tavafta şart oluşundan daha tekitlidir. Bununla beraber bu şart namazda zaruret durumunda veya yerine getirilmekten aciz kalındığında düşebilmektedir. Sözgelimi özür kanaması olan kadın, devamlı idrar damlaması olanlar ve benzeri mazeretliler, Müslümanların ittifakıyla tavaf yapabilmekte ve namaz kılabilmektedir. Hâlbuki hades, onlar hakkında da hadestir. Şu kadar var ki arada fark vardır. Bu fark, özürdür. Durum böyle olunca ve bu çerçevede namazın şartları acizlik halinde düştüğüne göre, aynı şekilde acizlik durumunda tavafın şartlarının düşmesi daha öncelikli ve daha uygundur.

……..

Kadına bu durumda ceza kurbanı gerekmesi meselesine gelince, bizim teveccüh ettiğimiz görüş, ona ceza kurbanı gerekmemesi yolundaki görüştür. Çünkü vacibi Müslüman herhangi bir kusuru olmaksızın terk ettiği zaman ona ceza kurbanı gerekmez. Hayızlı tavaf farzını terkte herhangi bir kusur göstermemiştir. Çünkü tavafa engel olan şey yani hayz, kendi isteğiyle veya iradesiyle meydana gelmemiştir. Dolayısıyla ceza kurbanı gerekmez.’

Bu hususta öğrencisi İbn Kayyim de şöyle söylemektedir:

"Hac ibadetinin ifa edildiği ilk zamanlarda hacca gelen kafile, bireylerinin hepsi görevlerini bitirmedikçe memleketine dönmezdi. Mesela kafileden bir kadın hayız görür de tavafını yapamazsa kafile o kadının hayızdan temizlenmesini bekler, kadın temizlenir tavafını yapar ondan sonra memleketlerine dönerlerdi. Fakat günümüzde durum böyle değildir. Dünyanın bir köşesinden ibadet için hacca gelmiş bir kadın, tavaf günlerinde hayızlı olursa tavafını yapamaz. Fakat hayızdan temizleninceye kadar kafilesi onu beklemeyebilir, ülkesine döner. Kadın da onlardan ayrılamayacağına göre, tavaf yapmadan ülkesine dönme tehlikesi ile karşı karşıya kalır. O zaman burada bir zaruret durumu vardır. Ve zaruretler haramları mubah kılar. Eğer kafile, kadının temizleneceği güne kadar Mekke’de kalacaksa kadın temizleninceye kadar haccın tüm gereklerini yerine getirir ama tavaf etmez. Temizlendiği zaman tavafını yerine getirir. Fakat kafile kadının temizleneceği zamana kadar Mekke’de kalmayacaksa o zaman kadın hayızlı olduğu halde ziyaret tavafını yerine getirir."



Değerlendirme

Yapılan açıklamalardan da anlaşılacağı gibi hayızdan taharet cumhura göre tavafın sahih olmasının şartıdır. Hanefilere göre ise tavafın vaciplerindendir. Bu durumda adetli iken tavaf cumhura göre sahih değildir. Hanefilere göre ise bu durumda yapılan tavafın iadesi vaciptir. İade edilmediği takdirde de bedene gerekmektedir.

Bu hususta Aişe (ra)dan rivayet edilen Hadisi şerifin ne anlattığı son derece açıktır. Normal durumlarda adetli bir hanım, âdeti sona erinceye kadar Kâbe’yi tavaf edemeyecektir. Bu durumda farz tavaf için refakatçisi yanında kalacak, temizlenip tavafını yaptıktan sonra beraberce döneceklerdir.

Safiyye (ra) a ile ilgili olarak anlatılan şu olay da bu hususta nasıl hareket edileceğini göstermektedir: Buhari’nin Aişe validemizden naklettiğine göre, O Rasulullah’a şöyle söylemiş: “Ya rasulallah! Safiye bint Huyey hayız oldu.” Bunun üzerine: Rasulullah (as): “Demek o bizi alıkoyacak? Sizinle tavaf yapmadı mı? ”  diye sormuş;  “Evet, bayramın birinci günü yaptı” demişler. Bunun üzerine “O zaman yola çıksın”  buyurmuşlar.

Bu rivayetten şu anlaşılmaktadır: Şayet farz tavafı yapmamış olsaydı, Rasulullah (as) eşinin âdetinin bitmesini bekleyecek, âdeti bitip tavaf yaptıktan sonra hareket edecekti.

Geçmişte asırlardır uygulama hep böyle olmuştur. Selef böyle hareket etmiş, ilim adamları da böyle söylemişlerdir. Âlimler hac emirine hayızlı kadınlar temizlenip tavaf yapıncaya kadar kalmasını emretmişlerdir.

Ebu Hureyre (ra) şöyle demiştir: ‘Emîr olmadığı halde emîr, bir topluluk ile birlikte bulunan ve farz tavaftan önce hayız olan kadındır. O topluluk o kadın için o temizlenip tavaf yapıncaya kadar bekler.’  

Uygulamaya yönelik olarak tercih edilmesi gereken görüş, organizasyonların gerekli tedbirleri alarak, temizlenip farz tavafı yapana kadar hayızlı hanımların refakatçileri ile beraber Mekke-i Mükerreme’de kalmalarını sağlamaları ve sonuçta onların da gönül huzuruyla tavaflarını yapıp öyle ayrılmaları doğrultusundaki görüştür. Fakat kalmalarının mümkün olmadığı veya kaldıkları takdirde önemli sıkıntılarla ve zararlar ile karşılaşacakları durumlarda, Hanefi mezhebinin ve İbn Teymiyye’nin görüşünden hareketle ve zaruret prensiplerini işleterek, bu durumdaki hanımların tavaflarını yapmaları ve ellerinde olmayan bu mazeret sebebiyle de kendilerine bedene gerekmemesi yolunda fetva verilmesinin uygun olacağı düşünülebilir. Günümüzde pek çok ilim adamı bu doğrultuda cevaplar vermektedir.



   Bu vesile ile konuya ilişkin birkaç hususa daha değinmek istiyoruz.

Günümüzde hayzın, tıp ilminin verileri ışığında süresinin belirlenmesi, üzerinde durulması gereken bir meseledir. Doktorlar, âdet süresinin 3–6 gün civarında olduğunu söylediklerine göre, hayzın süresinin, bu tıbbi bilgi doğrultusunda yeniden değerlendirilmesi uygun olacaktır. Bu takdirde âdetinin başlamasının üzerinden 6 gün geçmiş bulunan hanımlar, hayzı bitmiş sayılacaktır. Bu durum, hac ibadetinde önemli bir kolaylık sağlar.

Hz. Peygamberin ifadesiyle hayız, kadının elinde olan bir şey değildir. Dolayısı ile hayzın ibadetlere ilişkin hükümlerini belirlerken onu cünüplüğe kıyaslayan genel yaklaşımlar yerine, bu husustaki naslar ışığında hayza özgü değerlendirmelere gidilmelidir.

Hac sırasında adet görmeye başlayan bir hanım, hayız süresince dua, tesbihat, zikir ve fikirle meşgul olmalı, belki de bu sürede yerine getirilmesi gereken bir takım maddi ihtiyaçlarını halledip özel günlerden sonraki ibadetinde bu maddi meşguliyetlerin kendisini engellememesi için bir program yapmalıdır.

Özel günlerinde kişisel bir tercih olarak fakihlerin çoğunluğunun görüşü ile değil de bilinçli bir şekilde Maliki mezhebinin görüşü doğrultusunda Kur’ân okumak isteyen hanımların ve İbn Hazm gibi bazı fakihlerin görüşleri doğrultusunda mescide girmek isteyen hanımların bu tercihlerine saygı duyulmalıdır. Bu doğrultuda amel etmek isteyen hanımlar için, söz konusu içtihatlar, genel bir fetva olarak değil, bir ruhsat olarak değerlendirilmelidir.

[vaizismail]

İrşad Hizmetleri

Diyanet İşleri Başkanlığının son yıllarda hac organizesinde hanım görevlilerin sayısını artırarak bayanlara yönelik irşat hizmetlerine ağırlık vermesi takdirle karşılanacak bir uygulamadır. Başkanlığı bu uygulamaya sevk eden,  kadınlara yönelik irşat faaliyeti ihtiyacının iyiden iyiye kendini hissettirmeye başlamasıdır. Bu hizmetlerin geliştirilmesi ve verimliliğinin daha da artırılarak sürdürülmesi büyük önem taşımaktadır. Hamdolsun kadın irşad görevlileri bağlamında Diyanet İşleri Başkanlığı iyi bir potansiyele sahiptir. Üniversite mezunu çok değerli elemanlar başkanlık bünyesinde görev yapmaktadır. Bu elemanlar belli bir eğitimle dini meselelerde gerekli düzeyde bilgi sahibi olabilirler. Böyle yetişmiş bir bayan kadro oluşturabilecek durumda olan Başkanlığımızın bu potansiyelden yararlanarak haccı kadınlar açısından bir eğitim sürecine dönüştürmesi mümkündür.

Birer insan ve dinen sorumlu birer kişi olarak kadınlar da erkekler gibi dini doğru bir şekilde öğrenmek ve yaşamak ihtiyacındadırlar.  Her şeyden önce bu, inanan bir insan için kişisel bir ihtiyaçtır. Bu kişisel ihtiyacın yanında, kadınların din konusunda aydınlatılması, aynı zamanda toplumsal bir zarurettir. Çünkü bu alan boşluk kabul etmez.  Sağlıklı dini bilgi edinilemediği takdirde bunun yerini yanlışlar dolduracaktır. Halbuki sağlıklı ve doğru bir şekilde haccını eda edebilmesi için, kadının haccı doğru anlaması, bilmesi ve yaşaması son derece önemlidir. 

Her alanda olduğu gibi hac konusunda da kadının sağlıklı dini bilgi ile donanımlı hale getirilmesi, bu alandaki yanlışlarla mücadelenin de en etkin yöntemidir. Kadının dini duygularının istismarının önüne geçilebilmesinin yolu da kadının dini konularda sağlıklı dini bilgi sahibi olmasından geçer.

Toplumun yarısını oluşturan kadınlar, genellikle hac yolculuğunda da bu oranı korumaktadırlar. Hacla ilgili olarak kadınlara yönelik din hizmetinin kendi hemcinsleri tarafından verilmesi, hiç şüphesiz daha etkili olacaktır.  Tecrübeler de bu alanda kaliteli hizmet sunabilen bayan elemanların verecekleri samimi hizmetlerin daha etkili olduğunu göstermektedir. Bu itibarla hacda kadınlara yönelik din hizmeti alanında iyi yetişmiş bayan eleman istihdamı gerçekçi ve verimli bir hizmet politikası olacaktır.

Hacda kadınlar bağlamında dini bilgilenme ihtiyacı, yoğun bir şekilde kendini hissettirmektedir. Bu bakımdan iyi yetişmiş din uzmanı hanımların hacda görev yapması ve kadınların din konusunda aydınlatılması faaliyetinde bulunması, asla bir lüks değildir. Tam tersine şiddetli bir ihtiyaçtır.



Raporların Gösterdiği Gerçek

Bilindiği gibi her hac mevsimi sonunda hacda hizmet veren ekipler tarafından raporlar hazırlanır ve Hac Dairesi Başkanlığına sunulur. Bu raporlarda pek çok önemli hususlar yer alır. Raporlar incelendiği zaman pek çoğunda kadınların durumuna ilişkin bir takım tespitlerin ve tekliflerin yer aldığı görülür. Bu çerçevede özellikle Fetva ve İrşat ekiplerinin raporlarındaki bazı bilgiler dikkat çekmektedir. Buna göre bayanlara verilen irşat hizmetlerinin önemi izaha ihtiyaç bırakmayacak kadar açıktır. Bu hizmette bayan irşat görevlilerinin faaliyetleri büyük önem arz etmektedir.

Diğer taraftan Fetva ekibine gelen soruların yaklaşık %60-65 i kadınların durumlarına ilişkin sorulardan oluşmaktadır. Bu sorular içerisinde özellikle hususi durumları sebebiyle tereddüt yaşayan hanımlardan gelen soruların ağırlığı vardır. Bunlar dikkate alınarak hac ile ilgili seminerlerde hanımlara yönelik olarak Vaize, Din Hizmetleri Uzmanı ve Kur’an Kursu Öğreticisi hanım görevliler tarafından özel programlar yapılmasının gerekliliği dile getirilmektedir.

Günümüzdeki kota uygulaması nedeniyle ikinci defa hac yapma imkânı neredeyse ortadan kalkmış gibidir. Bu bakımdan hac ibadetini, Müslümanların neredeyse tamamına yakını ancak bir defa yapabilmektedir. Bu bakımdan hac ibadetinin Müslüman’ın hayatı açısından ne kadar önemli olduğu açıktır. Hacca giden her Müslüman’ın bu ömürlük ibadetini gönül huzuru ile bilinçli bir şekilde eda edebilmesi büyük önem taşımaktadır. Bu bakımdan yeterli düzeyde bilgilendirememe veya kılavuzluk hizmeti sunamama sebebiyle hacca giden insanların ibadetlerinde kusur meydana gelmesine sebebiyet vermek, hem son derece üzücü hem de veballi bir durumdur.

Beş vakit namaz gibi günlük veya Ramazan orucu gibi yıllık bir ibadet olmadığı için pek çok kişi, hac ile ilgili bilgilere oldukça yabancı kalmaktadır. Bu önemli ibadeti yerine getirme imkânı elde ettikleri zaman da pek çoğu, yeterli temel bilgilere sahip olmadıklarından, kısa bir sürede konuya ilişkin bilgileri kâfi derecede öğrenme imkânı bulamamaktadır.

Hem bedeni ve hem de mali bir ibadet olan hac, birçok fedakârlık yapmayı ve pek çok zorluklara katlanmayı gerektirmektedir. Bunlar göz önüne alındığı zaman haccını eda edecek her Müslüman’ın, bu ibadeti usulüne göre eda edebilmesinin önemi bir kat daha artmaktadır. Bunun için bir takım bilgilere ihtiyaç vardır.

Bu bilgileri kişi ya bizzat konuya ilişkin yayınlardan kendi öğrenecek ya da bilen birisinin kılavuzluğundan yararlanacaktır. Hac ibadetinin ancak yaşanarak anlaşılabilme özelliği dikkate alındığında, bu ibadette kılavuzluğun ve irşat hizmetlerinin vazgeçilmezliği kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. Çünkü yaşamayan bu ibadeti yeterince anlayamaz. Bundan dolayı daha önce hac yapmış ve haccın nasıl yapılacağını bilen kişilerin kılavuzluğunda hac yapmak, bu ibadeti usulünce eda edebilmek açısından daha salim bir yoldur. Ancak irşat hizmetlerinin kişinin kendi edineceği ön bilgilerle desteklenmesi, onun daha verimli olmasını sağlayacaktır.

Bunlar dikkate alındığında hac ibadeti için irşat faaliyetlerinin vazgeçilmezliği kendiliğinden ortaya çıkar. Bu vazgeçilmezlik kadınlar bağlamında daha fazladır. Çünkü erkekler, hiç olmazsa zaman zaman cami görevlileri ile muhatap olmakta hutbe ve va’z dinlemekte ve hac ile ilgili en azından temel bazı hususları duymaktadır. Kadınların bu imkânları da sınırlıdır.

Bu durum, memleketten çıkıldığı andan itibaren uygulamaya yönelik olarak kadınlara nerede ne yapılacağını adım adım anlatacak bir irşad programına ihtiyaç hissettirmektedir. Bu programda konular anlatılırken, büyük çoğunluğu ilgilendirmeyen ihtilaflara yer verilmemesi, haccın yapıldığı mekânlardaki şartlar ve mevcut uygulama da göz önüne alınarak, kadınların yalnızca yerine getirecekleri hususların onlara aktarılması ve açıklanması, programın verimliliğini artıracaktır.

Mademki hac, günahlardan arınmak için önemli bir fırsattır. Madem insanı, annesinden doğduğu günkü gibi günahlardan arındıran bir ibadete gidiliyor. Bu fırsattan gereği gibi yararlanabilmek her hacının hakkıdır. Bunun için de verimli bir irşat hizmeti zaruridir.



Muhteva

Ruhunu bir yenilemeye tabi tutma hedefiyle çıkacağı bu yolculukta kadının, en başta ihlâs olmak üzere İslam’ın güzel ahlak ilkelerini içselleştirmesi ve yaşantısındaki İslâm’a aykırı unsurlardan kurtulması için motive edilmesi gerekmektedir. Bunun için irşat faaliyetlerinin hac yolculuğuna çıkmadan yeterli bir süre önce başlatılması ve hac boyunca kesintisiz bir şekilde sürdürülmesi gerekir.

Kadınlara yönelik irşat programlarında fıkhi hükümlerin yanında haccın kadına kazandırdıkları ve haccın kadın için ne anlama geldiği üzerinde de durulmalıdır.

İrşat programında içerik olarak kadınların ibadetlerini nasıl yapacaklarına ilişkin bilgiler de verilebilir. Başta hac olmak üzere dinin direği namaz ve zekat üzerinde durulabilir.

İnsani ilişkiler bağlamında hacıların, İslam ahlâkının öngördüğü iyi bir insan ve iyi bir Müslüman olarak hayatlarını sürdürmeleri için gerekli ahlâkî donanım üzerinde durulabilir.

Dini bilinçlenme bağlamında Hac yolculuğunun İslâmi bilinçlenmeye dönüştürülmesi hedeflenmelidir.

Fetva ve Dini Soruların cevaplandırılması hususunda, zorlaştırıcı fetvalardan sakınmak gerekir. Fetva birliğinin sağlanması açısından irşat görevlileri bu hususta Din İşleri Yüksek Kurulunun verdiği cevaplara aykırı fetvalara yönelmemelidir.

‘Tetebbuu’r-ruhas’ anlamında değil ama, var olan kolaylıkların gösterilmesi ve hanımların İslam fıkhının bu kolaylıkları içerisinde ibadetlerini yapmalarının temini son derece önemlidir. Rasulullah (sas)ın kadınları Müzdelife’den erken göndermesinde bu kolaylığın örneğini görüyoruz.

Mescid-i haramda hanımların farz namazlar eda edilirken erkeklerin aralarında kalmamaları, cenaze namazında nasıl hareket edecekleri kendilerine anlatılmalıdır. Medine-i Münevvere’de ise Ravza ziyareti hususunda izdihamlı durumlarda başkalarına eziyet etme veya eziyet görme pahasına oraya girmeye çalışmamaları konusunda da uyarılara ihtiyaç vardır.

   Aşağıdaki başlıklardan münasip görülenlerden olsun, bunlara ilave edilecek başka başlıklarda olsun va’z metinleri hazırlanarak bir kitap halinde basılıp Hacca gidecek bayan din görevlilerine verilebilir. Kendi birikimlerinin yanında böyle bir destek metin kitabının da yanlarında olması kanaatimizce onların hizmetlerini daha verimli hale getirecektir.

 

Hacdaki İrşat programlarında Bayan Görevlilerimizin ele alabilecekleri bazı konu başlıkları:

   Hac Nedir? Haccın Kazandıracakları
   
   Hacca Hazırlık Ve Hac Yolculuğu
   
   Haccın Edası ve Haccın Edası Sırasında Dikkat Edilecek Hususlar
   
   Kutsal İklim/Kâ’be,Mescid-i Haram ve Meşair/ İnsanlığın Kurtuluş Nurunun Çıkış Yeri ve Hatıraları/ Haccın Eda Edildiği Mekânların Ve Haccın Tarihi/Haccın eda edildiği zaman diliminin önemi
   
   Hacda Yürek Kirliliğinden Arınabilmek/Ahlâkî Çirkinlikleri Terk Edip Güzel Ahlâk ile Bezenerek Dönmek
   
   Eşitlenme Bilinci/ Tahakküm anlayışına veda
   
   Hac Fillerinin(Vakfe, Tavaf, Say, İhram, Cemerata Taş Atma…) Anlam Ve Hikmetleri
   
   Hz. Hacer Gibi/ Allah’a Güven ve Tevekkül
   
   Kabe’de İyi İnsan ve İyi Müslüman Olma Taahhüdü
   
   Hacda mahşeri yaşamak
   
   Hacda Rafes, Füsûk Cidal Yoktur/Kişinin Çevresi İle barışıklığı ve İslâmi İlkelere Bağlılık Bilinci
   
   İslam Kardeşliği Ve Önemi/Bu çerçevede insani ilişkilerde İslâmî nezaket
   
   İhtilat/Kadın erkek beraber bulunulan ortamlarda dinen dikkat edilmesi gereken hususlar
   
   Tövbe İstiğfar/ Manevi Dünyamızı Tahrip Eden Virüsler -Günahlar Ve Günahlara Boykot
   
    Dua / Zamanı Diri Tutmak
   
   Sevgi, Saygı ve Hoşgörü
   
   Kul Hakkı, Helal Ve Haram Duyarlılığı
   
   Kur’an’ın Nazil Olduğu Topraklarda Kur’ân karşısındaki Konumumuz
   
   Mezhepler Ve İslam/ İslam’ın temel ilkelerindeki birlik- Ayrıntılardaki uyumlu renklilik/Farklı fıkhi mezheplerden insanlarla birlikte ibadet zevki
   
   Dinin Direği Namaz ve Müslüman’ın Hayatındaki Yeri   
   
   Veda Hutbesinin Evrensel İlkeleri
   
   Doğal ve Sosyal Çevreye Karşı Sorumluluk Bilinci/ İhram Yasaklarından Doğal Çevreyi Tahrip Etmemeyi Öğrenebilmek
   
    Müslüman Açısından Doğruluk Dürüstlük ve Güvenilirliğin Önemi/Muhammedü’l-Emin’in ümmetinden olmanın anlamı.
   
    Hayat Ölüm ve İslam’ın Aydınlığında Dünya Hayatının Değerlendirilmesi
   
   Din ve Samimiyet/ ihlâs
   
    Sabır / Müminin Onuru, Olumsuz dürtüler ve Musibetler karşındaki direnci ve Taatlerin zevkine ermedeki çetin yolculuğu.
   
   Sosyal Yardımlaşma, Dayanışma Açısından Zekât, Sadaka ve İnfak
   
   Dilin Güzellikleri/ İnsanların arasını düzeltme ve iyiliğe, güzelliğe hayra teşvik…
   
   Dilin Çirkinlikleri/ Yalan, Arkadan çekiştirme, Kovuculuk, Dedikodu, Malayani…
   
   Peygamber Sevgisi/Adım adım Onun izinde erdemlere duyulan özlem.
   
    Peygamber Efendimizin Örnek Yaşantısı ve Ahlakı
   
   Sahabe Nesli ve Onların İslam’a bağlılıklarından Örnek Tablolar
   
   Zühd Hayatı ve Hz. Fatıma (ra)
   
   Sünnetin Dindeki yeri ve Önemi
   
    Tarihimizde Peygamber ve Haremeyn Sevgisi ve Ecdadımızın Kutsal Beldelere yaptığı Hizmetler
   
   Hac Azığı Takva/İslami Bilinçlenme ve Sorumluluk Bilinci
   
   Hac Dönüşü ve Sonrası/ Haccın Kazandırdıklarının Kalıcı Kılınması
   
   Kadınların Rasulullah (sas)e Biatı ve Müslüman Kadının Şahsiyeti Açısından Biatın Anlamı
   
   Hz. Sümeyye (ra) ve İslam Uğrunda İlk Müslümanların Çektiği Sıkıntılar
   
   Hz. Aişe Örneğinde Kadınlar Açısından İslâmî Bilgilenmenin Önemi
   




Haccın Kadınların Cihadı Olmasının Anlamı

Kelime anlamı itibariyle cihad,  yorucu gayret ve çaba demektir. Kelime anlamının da işaret ettiği gibi cihad,  güç ve kuvvete dayanır. 

Cihad deyince ilk akla gelen,  Allah'ın dinini yüceltmek amacıyla dinin insanlara ulaşmasının önünü kesmeye çalışanlara karşı yapılacak savaştır. Bu anlamdaki cihad, şartları oluşunca erkeklere farzdır. Bununla birlikte İslam yurdunu düşman işgaline karşı korumak için ‘Nefir-i âmm’ denilen toptan savaş durumunda bu anlamdaki cihad kadınlara da farz olur. Böyle genel bir seferberliğin olmadığı normal durumlarda ise kadınlara farz değildir. Çünkü silahlı mücadele güç ve kuvvete dayanır. Bu noktada kadın ile erkek arasında fark vardır.

Ancak kadınların Müslümanlarla beraber cihada katılarak özellikle yararlıların tedavisi ve geri hizmetler gibi kendilerine uygun hizmetlerde bulunmalarının meşruluğu bilinen bir husustur. Nitekim Peygamber Efendimizin savaşlarında kadınlar da bulunmuştur.

Rasulullah (sas) zamanında Müslümanların yaptıkları cihadı gözlemleyen ve keskin zekâsı ve fetanetiyle Kur’ân-ı kerim’den en üstün amelin cihad olduğu anlamını istinbat eden Hz. Aişe validemiz, Allah Rasulü (sas)e bir defasında şu soruyu yöneltmiştir:

‘Ey Allah’ın elçisi! Biz de sizlerle beraber çıkıp cihad edemez miyiz? Çünkü ben Kur’an-ı Kerim’de bildirilen ibadetler içinde cihaddan daha sevaplı bir amel göremiyorum’, Rasul-iEkrem bu soruya: ‘Kadınlar için cihadın en güzeli ve en iyisi, makbul bir hactır’, buyurmuştur.

Bu hadisi İbn Mace şu şekilde rivayet etmiştir:

Hz. Aişe (ra) “Ben bir defa: ‘Ey Allah’ın Elçisi! Kadınlara (farz olan) bir cihad var mı?’ Dedim. ‘Evet, Onlar üzerine savaşsız bir cihad vardır. Hac ve umre’ buyurdu”

Hadisin diğer bir rivayeti şöyledir: ‘Ey Allah’ın elçisi! Sizinle birlikte çıkıp cihad etmeyelim mi?’ Dedim. ‘Hayır! Sizin cihadınız mebrur hactır. O sizin için bir cihattır’ buyurdular.”

Bu hadis, mücahidler savaşa gittikleri zaman kadınların onlara refakat etmesini yasaklamaz. Maksat bu değildir. Gaye, kadınların fiziki güç bakımından erkeklerden farklılıkları sebebiyle, kâfirlerle çarpışmaya muktedir olamamalarından ötürü bu sevaptan mahrum olmadıklarını ve onların hac ibadetlerini ifa etmeleri halinde cihad sevabını kazanacaklarının beyan edilmesidir. 



Hadislerde haccın kadının cihadı olarak nitelendirilmesinin anlamı nedir?

Cihad ile hac arasında büyük benzerlikler vardır. Öncelikle her ikisinde de meşakkat vardır. Hac da meşakkatle yerine getirilen bir ibadettir, cihad da.

Cihada çıkan Yüce Allah’ın en önemli bir emrini yerine getirmek için sefere çıkmaktadır. Hac da Allah’ın emrini yerine getirmek üzere çıkılan bir yolculuktur.

Cihada çıkan insan Allah yolunda çıkmıştır ve her an Rabbine kavuşma durumu ile karşı karşıyadır. Hac da bu duygu vardır insanda. Cihada giderken insan eşiyle dostuyla helalleşir ve düşer yola. Hacda da aynı şey yapılır. Gidip dönmemek gidip gelmemek ve gelip bulmamak vardır, her ikisinde de.

Cihatta insan normal yaşantısında yapabildiği bazı mübah alışkanlıklarını terk etmek zorundadır. Hacda da aynı şekilde kişi normal zamanlarda yapabildiği bazı alışkanlıklarını ihram yasakları sebebiyle terk edecektir.

Cihada katılan kişi toplulukla beraber hareket edecektir. Emirlere uyacak ve disipline bağlı kalacaktır. Kadın da hacda topluluklar ile birlikte hareket edecek, toplulukla birlikte hareket etmeyi ve disipline uymayı öğrenecektir. Yani daha sonra doğrudan cihada katılacak olsa sanki hac bunun bir eğitimi gibi işlev görecektir kadının hayatında.

Cihatta omuz omuza beraber cihad ettiği insanlarla beraber hareket etme, yardımlaşma, dayanışma, sabır ve sebat eğitimi vardır. Hacda da aynı şekilde topluluklarla beraber hareket edilecek, yardımlaşma ve dayanışma ruhu sergilenecektir. Her ikisinde de fedakârlık vardır. Her ikisinde de bencillikten sıyrılma ve cemaatle bütünleşme vardır. Her ikisinde de toplumsallaşma vardır.

Cihad ve haccın her ikisinde de de sefer vardır. Güçlüğünü anlatmak için ‘Sefer ateşten bir parçadır’ denir. Cihatta da sefer vardır hacda da. Sefere çıkan insan nerede ne ile karşılaşacağını kestiremez. Mücahid bir yerden öbürüne sürekli intikal halindedir. Sabit bir yeri yoktur. Yeri gelir, dinlenemez, uyuyamaz, uyanık kalır, yeri gelir aç kalır, susuz kalır. Bu anlamda hacda da pek çok intikal vardır. Vatandan ayrılış, Mekke-i Mükerreme,  Arafat,  Mina, Müzdelife, Medine-i Münevvere… Yorgunluk, yerine göre uykusuzluk.. Bütün bunlar ortak noktalardır..

Diğer taraftan hac kişi ile Rabbi arsındaki bağı en kuvvetli bir şekilde ortaya koyan ibadetlerdendir. Bunun için kişi hac için gerekli harcamalardan çekinmez ve bütün meşakkatleri göze alarak yola çıkar. Bu anlamda cihad da kişi ile Rabbi arasındaki çok güçlü bir bağdır. Bu bağ sebebiyledir ki kişi, cihatta canını ve malını ortaya koymaktadır.

Cihada çıkarken kişi dünyevi arzularını, birikimlerini ve her şeyini artık sanki dönmeyecekmiş gibi bırakır ve düşer yola. Hacca giderken de böyle bir duygu yaşanır.

Cemeratta insanın düşmanı şeytana karşı girişilen mücadelenin sembolize edilmesi vardır, cihatta ise İslam düşmanlarına karşı mücadele.

Cihatta sabır lazımdır, hacda da öyle.

Hacdaki cihad nefsin heva ve heveslerine karşı sürdürülen bir cihattır. Hatta kimileri buna büyük cihad demektedirler.

Yolculuğa çıkan yanına azık alır. Cihada giden teçhizatını kuşanır cihada giderken. Hacca giderken de kişi takvayı kuşanacak ve öyle düşecektir yola.

Hac, cihad ruhunu güçlendiren bir özelliğe sahiptir.

En önemlisi, her ikisinde de İslami bilinçlenme vardır. Bunun için hac, kadının cihadıdır.

 

 
Kadının İhram Simgesi Yüzünün Açık Olmasının Anlamı/Bir Deneme

 ‘Kadının ihramı yüzündedir.’

En çok başvurulan hadis kitaplarında bulunmamakla birlikte hadis olarak da nakledilen bu söz , fıkıh kitaplarımızda kadının ihramı konusunda ilim adamlarının çoğunluğunun görüşü olarak yer almaktadır. İbn Ömer (ra) ihramlı iken yüzüne elbisesini sarkıtan bir kadını görmüş ve: “Yüzünü aç, Çünkü kadının ihramı yüzündedir” demiştir. 

Bazı kitaplarda merfu olarak sahih bir şekilde varid olmadığı açıkça ifade edilmekle birlikte bu rivayet, en azından mevkuf olarak meşhur olmuş ve fıkıh kitaplarında kadının ihramı konusunda ortak bir görüş şeklinde yer almıştır. Hatta bazı fıkıh kitaplarımızda bu hususta icma olduğu aktarılmaktadır.  Fakat şurası kesindir ki bu husustaki diğer sahih rivayetlerin desteğiyle bu söz, kadının ihramı hususunda fıkhî bir kural olarak genel bir kabul görmüştür. Fakihler nezdinde bu hususta ortak bir görüş oluşmasının sebebi, belirtildiği üzere ihramlı kadının yüzünü peçe ve diğer yüz örtüleri ile örtemeyeceğine dair sahih hadislerdir. 

Kimi ilim adamları bu hadislerin zahirini esas alarak ihramlı kadının nikap/yüz örtüsü kullanamayacağını söylemektedirler. Buna göre ihramlı kadın, erkeklerin yüzüne bakma endişesi taşırsa veya bir fitne korkusu olursa, yüz örtüsü olarak üretilmiş ürünler ile değil de başka bir şey ile yüzünü örtebilecektir.

Bu ilim adamları, kadının yabancı erkekler karşısında yüzünü örtmesinin farz, açmasının ise haram olduğu görüşünden hareketle, ihramlı iken bu genel kuralın değişmeyeceğini, yasaklananın, kadının yüz örtüsü kullanması olduğunu söylemektedirler. Bu ilim adamlarına göre kadın ihramlı iken yüz örtüsü olarak imal edilmiş ürünler ile yüzünü örtmeyecektir. Fakat yabancı erkekler karşısında başından aşağıya doğru bir örtü sarkıtarak veya başka bir yöntemle yüzünü örtecektir.

Bu doğrultuda yüründüğü zaman burada bir başka problem ortaya çıkmaktadır. Yukarıdan sarkıtılan bu örtü kadının yüzüne temas ederse ihramına zarar verir de kadın ihram yasağı işlemiş konuma düşer ve bundan dolayı kendisine ceza gerekir mi? Bu problemi çözmek için de çeşitli görüşler ileri sürülmüştür.

Kimileri, örtüyü yüzünden uzak tutmak için kadın, kafes gibi bir şey kullanarak örtüyü onun üzerinden sarkıtır, demiştir. Kimileri de erkekler ile karşılaşınca hemen yüzünü örter, örtünün cildine temas etmemesine özen gösterir, bu karşılaşma geçince de beklemeden açar, demişlerdir. Kimileri de örtüyü cilde temastan uzak tutmanın zorluğunu göz önüne alarak zarurete binaen cilde temas etse bile ceza gerekmeyeceği görüşünü dile getirmiştir. Öyle anlaşılıyor ki bu görüş, zaruret ilkelerine dayandırılmaktadır. Şu kadar var ki her halükarda bu örtme, yüz örtüsü ile değil, başka bir örtü ile olacaktır. Fakat ihramlı iken, peçe ve benzeri yüz örtülerinin kullanılamayacağı hususunda ilim adamları görüş birliği içerisinedirler.

Konuya ilişkin veriler incelendiğinde sanki şöyle bir tablo ortaya çıkmaktadır: İhramlı kadının yüzünü açık bulundurması ilkesi, tarihi süreç içerisinde bir şekilde delinmiştir. Bu yapılırken de yöntem olarak ihramlı kadının yüzünü örtmesini yasaklayan hadislerin, yalnızca yüz örtüsü olarak imal edilmiş örtüler olduğu şeklinde daraltıcı yorumlara gidilmiştir. Hâlbuki hadislerde geçen المرأة المحرمة ولا تنتقب ifadesi, ‘ihramlı kadın yüzünü örtmez/örtmesin’ demektir. Bunu, ‘Burada kastedilen yüz için üretilmiş örtülerin kullanılmamasıdır, başka örtülerle örtebilir’ şeklinde algılamak, sanki hadisin söyleniş amacını daraltmaktadır.

Burada tarihi süreç içerisinde gelişen meşhur ‘fitne’ gerekçesinin önemli bir rolü olduğu anlaşılmaktadır. Tıpkı Peygamber Efendimiz kadınların mescide gitmelerine engel olunmasını yasakladığı halde, fitne endişesi ile kadınların mescide gitmekten menedilmesi gibi burada da ‘fitne’ endişesi ile ihramlı kadının yüzünü örtmemesi ilkesi, bir şekilde delinerek zamanla, kadının ihramlı iken yüz örtüsü kullanamayacağı, ancak başka örtülerle yüzünü örtebileceği hükmü getirilmiştir. Bu hususta gerekçe olarak da Hz. Aişe validemizden aktarılan, ihramlı iken Müzdelife’de yanlarından kafileler geçerken yukarıdan aşağı bir örtü sarkıtarak yüzünü göstermediği, kafileler geçince de yüzünü açtığı rivayeti kullanılmıştır. Bu ilke delinirken nasıl bir takım zorlamalara girildiği bazı kitaplarımızdaki ifadelerden açıkça anlaşılmaktadır.

   Burada asla göz ardı edilemeyecek bir husus, ihramlı iken kadının yüzünü açık bulundurması ilkesinin, erkeğin ihramlı iken başını açık bulundurması ilkesi ile beraber konmuş olmasıdır. Erkeğin ihramlı iken başını hastalık gibi bir zaruret dışında örtemeyeceği unutulmamalıdır.

Bu hususu burada ele almamızın sebebi, ‘Kadının ihramı yüzündedir’ ilkesinin ne anlama geldiğini değerlendirmeye çalışmaktır. Bu ilkenin vermek istediği mesajı doğru anlayabilmek için, kadınların yüzünü örtmelerinin o dönemde özellikle zinet anlamı taşıdığını hatırdan çıkarmamak gerekir. O dönemde erkeklerde nasıl ki başı sarık ve benzeri şeylerle örtmek bir zinet ve itibar olarak algılanıyor idiyse, aynı şekilde kadınların yüz örtüleri de bir zinet ve soyluluk göstergesi olarak algılanıyordu. Onun için kadın köleler yüzlerini örtmezlerdi.  Erkek köleler de başlarına sarık saramazlardı. Kadınlarda yüz örtmek, erkeklerde ise sarık sarmak itibarlı, soylu ve hür olmanın bir göstergesiydi.

Allahü a’lem, ihramlı iken erkeklerin başlarını, kadınların da yüzlerini örtmelerinin yasak olması, hacda ayrıcalık ve imtiyaz aranmayacağının ve insanların eşitlenmesi gerektiğinin bir göstergesiydi. Burada yüzün açık olmasının anlamı, muhtemelen hacdaki bu eşitlenme bilincini yansıtmasıdır.

Kadın ihramlı iken yüzünü açarak, soyluluğu, eşraflığı ve hürlüğü ile değil, insanlığı ve kulluğu ile Allah’ın huzurunda bulunduğunu göstermektedir. Hatta burada belki biraz daha ileri bir değerlendirme ile kadının hacda yüzünü açma mecburiyetini, kadının hacda cinsiyeti ile değil insanlığı ve kulluğu ile ön planda olması gerektiğinin bir simgesi olarak da okuyabiliriz.

Diğer taraftan haccın en önemli gayelerinden biri, insanı ahlâkî zaaflardan arındırma hedefidir. Hacda kişi, en başta bencillik olmak üzere bir takım ahlâkî zaaflardan kurtulma melekesi kazanmaya çalışacaktır. Burada belki erkeklere yönelik bir eğitim olmak üzere kadının, biyolojik yapısı ile değil de insani kimliği ile ön plana çıkarılmasının hedeflendiğini de söyleyebiliriz. Böylece erkekler, Kur’ân-ı kerim’in emri doğrultusunda hac ibadetinin önemli bir ahlâkî eğitim kazanımı olmak üzere, bakma imkânı olmasına rağmen bakmama melekesi elde etmeye çalışacaklardır.

Bu bağlamda hadis kitaplarımızda anlatılan şu olayı hatırlamanın tam zamanıdır: Hz. Peygamber, o zaman genç bir delikanlı olan İbn Abbas (ra)ı, terikesine almıştır. Onlar bu vaziyette iken genç bir hanım kendisine soru sormaya gelir. İbn Abbas genç kadına bakmaya başlar. Bunu fark eden Hz. Peygamber mübarek eliyle İbn Abbas (ra)ın yüzünü diğer tarafa çevirir. Hatta İbn Abbas ikinci defa bakınca Allah Rasulü aynı şekilde onun yüzünü öbür tarafa çevirir. Allah Rasulü (as)ın İbn Abbas (ra)ın kadına bakışını engellemek için yüzünü öbür tarafa çevirirken, buna karşın kadına yüzünü örtmesini emretmemesini nasıl okumamız gerekiyor? Hz. Peygamber hacda o kadar kadın ile karşılaştı. O kadar kadın kendisine soru sordu. Allah Rasulü (sas) onlara ‘Yüzünüzü örtün!’ dememiştir. Diyebilirdi.

 Burada bir bakıma erkeğin iffet bağlamında kendini eğitmesine yönelik açık bir mesaj görüyoruz. Bunun için, kadınlar şöyle yapmalı, böyle yapmamalı, şöyle giyinmeli, böyle hareket etmeli gibi tavsiyelerimizin yanında, aslında erkeklerin Kur’ân’ın emri doğrultusunda gözlerine, sözlerine ve kendilerine hâkim olma bilinci kazanmalarını da öğütlemeliyiz. Bunun pratik eğitim alanı olarak haccın bir fırsat olarak değerlendirilmesi gerekir.

Hani mahşerin provası diyoruz ya hac için. İşte hac, mahşeri yaşayabilmek için bir fırsat sunuyor. Aklını zihnini tam olarak ibadete odaklandırıp, zihninden başka ilgileri silebilmek,  hatta en güçlü dürtülerin dahi etkisinden sıyrılarak ibadete kilitlenmek için önemli bir fırsat sunmaktadır hac. Hani mahşerde insanların uryan olarak haşredileceklerine hayret eden ve erkek kadın bu durumda ne olacak? anlamında soru soran Hz. Aişe validemize insanların o dehşetli sahnede bu tür şeyleri düşünecek konumda olamayacakları doğrultusunda cevap vermiyor mu Allah Rasulü? 

Haccın en önemli gayesi kişiyi ruhen olgunlaştırmak, günah kirlerinden arındırmak ve annesinden doğduğu gibi tertemiz yapmak olduğuna göre, hem erkekler hem de kadınlar hacda bu fazileti kazanmak için çabalayacaklardır. İçinde bulunacakları süreç bunu kazanma sürecidir. İffeti öğreneceklerdir. Erkek, bu süreçte tıpkı elinin altındaki avı avlayamadığı, Harem bölgesinin doğal bitkilerini koparmadığı gibi Kur’ân’ın emrine uyarak harama bakmamayı da meleke haline getirecektir.

Hanbeli fakihi İbn Akîl’in bu husustaki değerlendirmesi çok dikkat çekicidir:

‘Kadının ihramlı iken yüzünü açması ihramlı oluşunu simgeler. Ortaya çıkan bir takım bid’at olayları sebebiyle dinen sabit olmuş bir hükmü kaldırmak caiz değildir. Böyle bir tutum, ortaya çıkmış bir takım olaylar ile şer’i bir hükmü nesh etmek demektir. Bu da şer’i re’sen kaldırmaya götürür. Dinin kadına yüzünü açmayı, erkeğe de bakmamayı emretmesi bid’at değildir. Bu, tıpkı, ihramlı iken el altındaki avı avlamanın yasak olması gibi daha büyük bir sınav olsun diyedir. 

Son olarak burada acaba şöyle bir değerlendirme yapılamaz mı? ‘Kadının ihramı yüzündedir’ ilkesini, yalnızca şekli bir gösterge ile sınırlı görmeyip bunu, kadının haccının bir şahsiyet ve itibar yolculuğu olduğu şeklinde algılayamaz mıyız?  Bu ifadenin kadının itibarını da anlattığını düşünemez miyiz?  Çünkü yüz, dış görünüşte insan kişiliğinin en anlamlı parçasıdır. Kişinin üzüntüsü, kederi, sıkıntısı, neşesi, sevinci yüz ifadesinden anlaşılır. Bunun gibi kişinin iç dünyası da yüzüne yansır. Kur’an-ı Kerim’de çoğu kez ”yüz”, kişinin tüm benliği anlamında kullanılmaktadır. Vech, kişinin kendini temsil eder. Yüz, insanı anlatır. Vechullah/ Allah’ın yüzü, Allah’ın zatıdır.  Mesela şeriket-i vücuh, itibar şirketidir. Demek ki yüz insanın kişiliğini de ifade etmeye yaramaktadır. Bu doğrultuda, kadının ihramının yüzünde olmasını, haccın kadına kazandıracağı kişiliği ve itibarı olarak yorumlamak acaba çok mu aşırı bir değerlendirme olur?



Sonuç

İslam dininin, kadın erkek arasında Allah’ın sorumlu birer kulu olmaları itibariyle bir ayırım yapmadığı malumdur. Bunun, en somut biçimde kendini gösterdiği alanlardan biri, hac ibadetidir. Allah’ın, yarattığı ve tıpkı erkek gibi akıl ve duygu sahibi kıldığı ve sorumluluklar yüklediği kadının aklına, iradesine ve duygularına nasıl değer verdiği, hac ibadetinin pek çok sahnesinde açık bir şekilde görülmektedir.

Hacda Hz. Hacer’in hatırasına sa’y yapılıyor. Bir kadının yaşadığı olay canlandırılıyor. Kadın erkek herkes bu hatırayı rol alarak canlandırıyor. İster annelik şefkat ve merhametine Yüce Allah’ın verdiği değerin somut bir göstergesi olarak algılansın, isterse kadına verilen değerin bir ifadesi, sa’y olayı, hacta kadının yeri konusunda çok anlamlı bir vurgudur. Bu anlamlı vurgu, ‘Hac ve kadın’ konusundaki değerlendirmelerde son derece dikkat çekicidir.

Kur’ân-ı Kerim, kul olarak, kadın ve erkek her iki cinsin de Allah'ın emir ve yasaklarına muhatap olduğunu ifade eder.  Her ikisi de yeryüzünde Allah'ın halifesidir.  Hz. Muhammed, kadın erkek ayrımı yapılmaksızın bütün insanlığa peygamber olarak gönderilmiş  Kur’an da kadınıyla erkeğiyle bütün insanlık için hidayet rehberi kılınmıştır. 

Kur'an-ı Kerim'de pek çok ayette insanın değeri ve sorumluluğu belirtilirken kadın erkek ayırımı yapılmamıştır.  Bu hususta hac ibadetinde de bir ayrıma rastlanmaz. Kadın hac ibadetinde bağımsızdır. İbadet sorumluluğu kendisine aittir. Hac mükellefiyetine ilişkin şartları taşıdığı zaman, ibadetini eda etmekle yükümlüdür. Bu durumda haccını yaptığı zaman sevabı kendisine ait olduğu gibi yapmadığı zaman sorumluluğu da kendisine aittir. Bazı içtihatlarda kadının yanında mahremi olmadan hacca gidemeyeceği yolundaki özel şartlar, daha ziyade kadının güvenliği ile ilgilidir. Aynı şekilde kadınlar hakkındaki adetli iken tavaf yapamayacağı hükmü de ibadet temizliği ve ibadetlere ilişkin bazı özel düzenlemelerle ilgilidir. Bu hüküm, cinsin biyolojik yapı ve fıtri özelliklerine binaen konmuştur.

Allah’a karşı sorumlulukları olan bağımsız bir insan olarak kadının da tıpkı erkek gibi ibadete ihtiyacı vardır. Kendisini yaratan, bin bir çeşit nimetle donatan Rabbini bilmek ve onun kuşatıcı rahmetini hissetmek ihtiyacı içerisindedir. Bu bakımdan ömrünün en önemli yolculuğu, kadın açısından ayrı bir önem taşır. Çünkü bu yolculuk kadın açısından aynı zamanda bir itibar yolculuğudur.

Erkek olsun kadın olsun, herkesin yaptığı ibadet ve diğer hayırlı işlerinin Allah yanında mutlaka değerlendirilmeye alındığı, asla boşa gitmediği haber verilmiştir. Al-i İmran süresi 195. ayette Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: "...Ben, erkek olsun, kadın olsun- ki hepiniz birbirinizdensiniz- içinizden hiçbir çalışanın çalışmasını boşa çıkarmayacağım..."

Diğer bir ayet ise şöyledir: "Erkek olsun kadın olsun her kim de mümin olarak iyi işler yaparsa, işte onlar Cennet'e girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar 

Ahzâb süresinin 35. ayetinde, bütün Müslüman erkek ve kadınlar, işledikleri değişik iyi işlerle anılmışlar, bu kimseler için Allah'ın bağışlama ve büyük bir mükâfat hazırladığı ifade edilmiştir.

Bu ilâhî ilkeler çerçevesinde bakıldığı zaman kadının hac yolculuğu manevi hayatı açısından ömrünün en önemli olayıdır. Belki de hayatında ancak bir defa nasip olan bu kutsal yolculuğun kadın açısından olabildiğince verimli hale getirilebilmesi için eğitim, irşat, maddi-manevi hazırlık ve organize bağlamında söylenen ve söylenebilecek olan pek çok şey vardır.

Kadının hac ibadetini bilinçli ve huzurlu bir şekilde eda edebilmesi için hac öncesi ve hac esnasında eğitim ve irşat faaliyetlerinin büyük önemi vardır. Hacda kadınların durumuna ilişkin olarak üzerinde durulması gereken en önemli hususlardan biri de budur. Diğer taraftan kadının yolculuğu, iskânı ve intikalleri ile ilgili organizasyonlara önemli görevler düşmektedir. Bu hususta Hz. Peygamberin kadınların bindiği develeri şarkı söyleyerek coşturan Enceşe adlı sahabiye, hayvanları koşturarak kadınları sıkıntıya sokmaması için ‘Ey Enceşe! Kristallere karşı nazik ol!’ hadisi  hatırdan çıkarılmamalıdır.




Başvurulan Bazı Kaynaklar

 


Buhârî,

Müslim,

Ebû Dâvûd,

Tirmizî,

Nesai,





Bu hadis kitaplarının Salih b. Abdülaziz b. Muhammed Âlu’ş-Şeyh gözetiminde ‘el-Kütübü’s-Sitte’ adıyla bir arada basılan Dâru’s-Selam 2000, Suudi Arabistan baskısından yararlanılmıştır.

 
İbni Mâce.

Abdulkerim Zeydan, el-Mufassal fi Ahkâmi’l-mer’e,Müessesetü’r-Risale, Beyrut 1993

Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, Dâru Sadir, Beyrut ty., I-VI C.

Bigiyef,Musa Carullah, -Kur'an-ı Kerim Ayet-i Kerimelerinin Nurları Huzurunda, Hatun, Yayına Haz.: Mehmet Görmez, 3. baskı, Kitabiyat Yay., Ank. 2002.

İslam şeriatının Esasları -Değişkenler ve Sabiteler-, Yayına Haz.: Hatice Görmez, Kitabiyat Yay., Ank. 2002

Cassas , Ebu Bekir Râzî el-Cassâs, Ahkâmü’l-Kur’ân, Kahire,tarih yok.

Erul Bünyamin ve Keleş Ekerm, haccı Anlamak, Diyanet İşleri Başkanlığı yayını, Ankara 2005

Hatiboğlu, Haydar, Sünen-i İbni  Mace Tercemesi ve Şerhi, Kahraman yayınları, Ayyıldız matbaası, Elif ofset,  İst 1983

Heyet, Diyanet Hac Rehberi, Heyet, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayını, Ankara 2001

Heyet (Halil Altuntaş, İsmail Karagöz ve Mehmet Keskin), Hac İlmihali, Diyanet İşleri Başkanlığı yayını, Ankara 2005

Ismatü’d-din Gerger, el-Mer’etu fi Ahdi’n-Nebevi, Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, Beyrut 1993, s.289-290

İbn Hazm, el-Muhalla, Dâru’l-Kütübi’l-Ilmiyye, Beyrut, Baskı tarihi yok.(I-XI C)

İbn kayyım el-Cevziyye, Zâdü’l-Meâd fi Heydi Hayri’l-Ibâd, Müessesetü’r-Risale, Beyrut 1979

İbn Kudame, Muvaffaku'd-dîn 'Abdullah b.Ahmed b.Kudame, (541/1146-620/1223), el-Muğnî, Daru'l-Fikr, Beyrut 1984, I-XIV C

İbnu’l-Cevzi, Hafız Abdurrahman b. Ali b. El-Cevzî [Fakih Hanbeli](v.597),Kitabu Ahkâmi’n-Nisâ, el-Mektebetü’l-Asriyye,Beyrut 1988, tahkîk: Ali b.  Muhammed Yusuf el-Muhammedî,

İmam Malik (Malik b. Enes), el-Muvatta, Tahkik. Uhammed Fuad Abdülbaki, Daru Ihyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, Mısır 1951

İmam Şafii, Ahkâmü’l-Kur’an, Daru Ihyai’l-Ulum, Beyrut 1990, s.65

Kurtubi, Ebu Abdillah Muhammed b. Ahmed, el-Camiu li Ahkami’l-Kur’ân, Daru Ihyai’t-Türasi’l-Arabî,Beyrut ty

Muhammed Ahmed İsmail, el-Mer’etu beyne Tekrimi’l-İslam ve İhaneti’l-Cahiliyye, Dâru’l-İman,İskenderiye 2005

Nevra Bint Muhammed, Şahsiyyetu’l-Mer’e fi’l-Kısasi’l-Kur’ânî, Dâru ibn el-Cevzî, Suudi Arabistan 1427H

Raviye Ahmed , el-Hayzu ve’n-Nifâsu ve’l-istihâza vema yeteallku biha mine’l-Ahkâm, Dâru’l-Medenî,, Mısır 1991

San’ânî, Muhammed b. İsmaşl el-Kahlani(Emir san’ânî), Sübülü’s-Selam, Ihyau’t-Türasel-Arabi, Kahire 1960, I/183

Semerkandi, Alauddin es-Semerkandi(v.539), Tuhfetu’l-Fukaha, Daru’l-Kütübi’l-Ilmiyye, Beyrut 1984, I. Baskı (I-III)

Seyyid Kutub, Fî zılâli’l-Kur’ân.

Seyyid Sâbık, Fıkhu’s-Sünne, Mektebetü Dâri’t-Türâs, Kahire, Baskı Tarihi yok,

Şa’ravi, Muhammed Mütevelli Şa’râvî, Fetâva’n-Nisâ, el-Mektebetü’l-Asriyye,  Beyrut 2002

Şah veliyullah ed-Dehlevi, Huccetullahi’l-Bâliğa

Yusuf Karadavi, Fetâvâ Muasıra

Yücel, İrfan, Hac Rehberi,  Türkiye Diyanet vakfı yayınları, Ankara 1997, s. 166–167

Zuhayli, el-Fıkhu’l-İslâmî ve Edilletuhu.

Ma’rûf ed-Devâlîbî, Muhammed, el-Mer’etu fi’l-İslam, Dâru’n-Nefâis, Beyrut 1989,


Başvurulan Bazı Elektronik Yayın Siteleri:

 
http://www.islam-qa.com

http://www.diyanet.gov.tr

http://www.sultan.org

http://www.al-islam.com

http://www.suleymaniyevakfi.org

http://www.uqu.edu.sa/

http://www.f3ms.com/

http://www.ahlalhdeeth.com/

http://www.qaradawi.net